در ادبیات پارسی، شب یلدا کنایه از سیاهی و درازی گیسوان معشوقه، و هم چنین، استعاره ای بر بلندی و سیاهی شب دراز هجران و حرمان و جدایی بوده است. چند بیت شعر از چند شاعر پارسی گوی در باره شب یلدا در اینجا به عنوان  نمونه هایی از تجلی شب یلدا در آینه شعر و ادبیات پارسی آورده ام:

 

روز رویش چو برانداخت نقاب شب زلف

گویی از روی قیامت شب یلدا برخاست   -   سعدی

  

نظر به روی تو هر بامداد نوروزیست

شب فراق تو هر شب که هست یلداییست   - سعدی

 

باد آسایش گیتی نزند بر دل ریش

صبح صادق ندمد تا شب یلدا نرود – سعدی

 

صحبت حکام ظلمت شب یلداست

نور ز خورشید جوی بو که برآید  - حافظ

 

بیدار شو که در شب یلدای نیستی

در پرده است چشم تو را طرفه خواب ها  - صائب

 

همه شب های غم آبستن روز طرب است

یوسف روز به چاه شب یلدا بیند   -   خاقانی

 

هست چون صبح آشکارا کاین صبوحی چند را

بیم صبح رستخیز است از شب یلدای من   -  خاقانی

 

قندیل فروزی به شب قدر به مسجد

مسجد شده چون روز و دلت چون شب یلدا – ناصر خسرو

 

کرده خورشید صبح ملک تو

روز همه دشمنان شب یلدا – مسعود سعد

 

شاهی که هول و کینه او بر عدوی ملک

تابنده روز را شب یلدا همی کند – مسعود سعد

 

نور رایش تیره شب را روز نورانی کند

دود خشمش روز روشن را شب یلدا کند – منوچهری

 

روز پهلوی شب یلدا زند

خویش را امروز بر فردا زند – اقبال لاهوری

 

اشک خود بر خویش می ریزم چو شمع

با شب یلدا درآویزم چو شمع – اقبال لاهوری

 

چشم جان را سرمه اش اعمی کند

روز روشن را شب یلدا کند – اقبال لاهوری

 

يلدا شب عاشقان بيدل است. يلدا شبی ست گيسو فروهشته به دامان. يلدا شب گره زلف يار است:

 
معاشران گره از زلف يار باز كنيد
شبى خوش است بدين قصه اش دراز كنيد

يلدا شب ميانه عشق است. شب هاى دراز هجر و حرمان و فرقت به آخر رسيده و شب هاى كوتاه كام و وصل با سحرگاهان تابناك يگانگى در راه است. شب اعتماد بر الطاف كارساز است:

به جان دوست كه غم پرده بر شما ندرد
گر اعتماد بر الطاف كارساز كنيد.

يلدا شب عاشق و معشوق است، شب رمز و راز، شب ناز و نياز:

ميان عاشق و معشوق فرق بسيار است
چو يار ناز نمايد شما نياز كنيد.

در اين شب هر كه به عشق نينديشد و از عشق زندگى نگيرد و از زندگى كام دل نستاند، مرده اى بيش نيست:

هر آن كسى كه در اين حلقه زنده نيست به عشق
بر او نمرده به فتواى من نماز كنيد!

يلدا شب بيداريست، شب دراز مهربانى، شب مهرباوران و مهرياران، شب مهر گستران و مهركاران...

 

 

میوه  اصلی شب یلدا گل آتش است، آتش جاودانه، آتش خاموشی ناپذیر عشق، آتش تابناک مهربانی، آتش امید، آتش شوق و اشتیاق، آتش شورانگیز وصلت، آتش شفق گونه شفقت، و همه میوه های برگزیده سفره یلدا نماد و نشانه آتش ا